//Κυβερνοπόλεμος και γεωπολιτική (Του Ιωάνννη Χατζηκυριακίδη)

Κυβερνοπόλεμος και γεωπολιτική (Του Ιωάνννη Χατζηκυριακίδη)

Spread the love

Άρθρο του Χατζηκυριακίδη Ιωάννη  Πτυχιούχου Πολιτικών Επιστημών και Διεθνών Σπουδών Παντείου Πανεπιστημίου. κάτοχος, Μάστερ στις Στρατηγικές Διαχείρισης Περιβάλλοντος Καταστροφών και Κρίσεων Ελληνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

Ο κυβερνοπόλεμος είναι ένα ζήτημα που απασχολεί ολοένα και περισσότερο τις σύγχρονες κοινωνίες, δεδομένης της συνεχώς αυξανόμενης εξάρτησης των κοινωνιών (αλλά και των ενόπλων δυνάμεων ειδικότερα) από πληροφορικά – ηλεκτρονικά δίκτυα. Ο κυβερνοπόλεμος, λοιπόν, αποτελεί ένα νέο είδους πολέμου, με ιδιαίτερη γεωπολιτική ταυτότητα και γεωστρατηγικές λειτουργίες.

Κατ’ αρχάς, για να προσδιορίσουμε τον γεωπολιτικό ρόλο και χαρακτήρα του κυβερνοπολέμου θα πρέπει να απαντήσουμε στο θεμελιώδες ερώτημα αν πράγματι αποτελεί ένα «καθαρό» είδος πολέμου, ένα πραγματικό είδος πολέμου. Σύμφωνα με τον κλασικό ορισμό του Κλαούζεβιτς, πόλεμος είναι μια πράξη βίας που αποσκοπεί να επιβάλλει τη θέλησή μας πάνω στη θέληση του αντιπάλου. Και αυτό ακριβώς κάνει ο κυβερνοπόλεμος. Η δε βία δεν χρειάζεται να στρέφεται κατ’ ανάγκη εναντίον ανθρώπων αλλά και εναντίον υλικών και υποδομών. Άλλωστε και στον συμβατικό πόλεμο οι πολεμικές επιχειρήσεις δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκην με την εκδήλωση φονικής βίας. Έχουν υπάρξει πολεμικές συγκρούσεις με ελάχιστα ή και καθόλου ανθρώπινα θύματα και από την άλλη βίαιες καταστάσεις με τεράστιο αριθμό ανθρωπίνων θυμάτων, σαν τη σφαγή των Τούτσι από τους Χούτου στη Ρουάντα που πολύ δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί ως πόλεμος έστω και εμφύλιος.

Επίσης, από την εποχή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και μετά η λειτουργία αυτού του είδους πολεμικής αντιπαράθεσης που αποκαλούμε ολοκληρωτικός πόλεμος, τόσον όσον αφορά τα μέσα όσο και τους σκοπούς, φαίνεται πως έχει παρακμάσει. Πόλεμοι με απόλυτους στόχους δύσκολα εμφανίζονται σήμερα και το είδος που κυριαρχεί είναι πολεμικές συγκρούσεις με περιορισμένες στοχοθετήσεις. Το γιατί και πως συμβαίνει αυτό είναι κάτι που ξεφεύγει εντελώς από τα περιθώρια αυτού του κειμένου, ωστόσο ένας από τους παράγοντες είναι η ύπαρξη των πυρηνικών όπλων.

Χώρες οι οποίες κατέχουν πυρηνικά είναι εξαιρετικά απρόθυμες να εμπλακούν σε ένοπλη αντιπαράθεση μεταξύ τους έστω και σε συμβολικό επίπεδο δεδομένου ότι πάντοτε ελλοχεύει ο κίνδυνος αυτόματης και ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης της αντιπαράθεσης και ολίσθησης στην καταφυγή στην χρήση πυρηνικών συστημάτων ερήμην των όποιων στοχοθετήσεων και επιθυμιών των ανθρώπων. Αυτό είναι καλό για την ειρήνη αλλά όχι πάντοτε για τη γεωστρατηγική των χωρών που πολλές φορές επιδιώκουν να είναι σε θέση να ασκήσουν «λελογισμένη» βία ώστε να επιλύσουν τις μεταξύ τους διαφορές στο πλαίσιο κάποιας αντιπαράθεσης περιορισμένης στοχοθέτησης. Ο κυβερνοπόλεμος, λοιπόν, έρχεται να καλύψει το κενό αυτό, όχι μόνο γιατί αποτελεί μια ήπια μορφή προβολής ισχύος αλλά και γιατί είναι μια αντισυμβατική μορφή πολέμου η οποία διαχωρίζεται, τόσο πραγματικά όσο και σημειολογικά, από τις συμβατικές μορφές πολεμικής σύγκρουσης. Άρα, ο κυβερνοπόλεμος είναι μια διακριτή μορφή αντιπαράθεσης που μπορεί να λειτουργήσει με μεγαλύτερη ασφάλεια στο πλαίσιο της αντιπαράθεσης πυρηνικών χωρών σε σχέση με τις συμβατικές «κινητικές» (‘kinetic’) επιχειρήσεις. Το χαρακτηριστικό αυτό του κυβερνοπολέμου είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη γεωστρατηγική χωρών όπως η Κίνα, η οποία διαθέτει μεσαίου μεγέθους πυρηνικό οπλοστάσιο και έχει να αντιμετωπίσει τις πανίσχυρες πυρηνικά Ηνωμένες Πολιτείες και πιθανώς και τη Ρωσία. Και μάλιστα έχει να αντιμετωπίσει τις χώρες αυτές όχι στο πλαίσιο ολοκληρωτικών πολέμων απόλυτων σκοπών αλλά μέσα σε περιορισμένες αντιπαραθέσεις περιορισμένων στοχοθετήσεων.

Επίσης και μικρότερες σε ισχύ χώρες έχουν χρησιμοποιήσει επιθέσεις κυβερνοπολέμου αναφέρουμε δύο ενδεικτικά παραδείγματα τόσο σε στρατιωτικό επίπεδο όπως η Τουρκία στο Αφρίν της Συρίας εναντίο της κουρδικής οργάνωσης YPG, κατά τη διάρκεια της επιχείρησης «Κλάδος Ελαίας/Zeytin Dali». Το αποτέλεσμα ήταν άμεσο καθώς παρέλυσε κάθε μορφή συνεννόησης μεταξύ των μαχητών της κουρδικής πολιτοφυλακής. Τα επιχειρησιακά πλεονεκτήματα εμφανή. Η Τουρκική Αεροπορία δεν σπατάλησε πόρους (προσωπικό, καύσιμα, πυρομαχικά ) για να καταστρέψει το δίκτυο (κεραίες, σταθμούς αναμετάδοσης κτλ). Το δίκτυο κατέρρευσε άμεσα, και κάθε δυνατότητα συνεννόησης κατέστη ανέφικτη,.

Όσο και το τυφλό χτύπημα εναντίον της ηλεκτρονικής ψηφιακής υποδομής της Εσθονίαςτο 2007. (όπου τυφλά χτυπήματα από υπολογιστές που δε μπορούσαν να εντοπισθούν ή με άγνοια των κατόχων τους  εξαπολύθηκε μαζική κυβερνοεπίθεση κατά δικτυακών τόπων, όπως του Κοινοβουλίου, των υπουργείων, των δημοσίων υπηρεσιών, κατά των έξι μεγάλων τραπεζών και των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Ο Τύπος έκανε λόγο για τον πρώτο κυβερνοπόλεμο στη διάρκεια των επιθέσεων παρατηρήθηκε αλλοίωση ιστοσελίδων και αδυναμία χρήσης διαδικτύου σε ορισμένες περιπτώσεις.

Η «ηπιότητα» της προβολής ισχύος που προκύπτει από επιχειρήσεις κυβερνοπολέμου, συμπληρώνεται με τη διακριτικότητά του. Πολύ απλά, μια κυβερνοεπίθεση πολύ δύσκολα μπορεί να εντοπιστεί από πού προήλθε και πολύ πιο δύσκολα μπορεί να αποδειχθεί η πηγή της. Πολλώ δε μάλλον όταν πολλές φορές δεν προέρχεται από κάποια κρατική υπηρεσία αλλά από «ανεξάρτητες» ιδιωτικές ομάδες οι οποίες λειτουργούν στο πλαίσιο μιας παρακρατικής λειτουργίας, συμπληρώνοντας τις κρατικές υπηρεσίες με τις οποίες συνεργάζονται στενά αλλά άτυπα. Ακριβώς λόγω της ήπιας και διακριτικής μορφής του κυβερνοπολέμου δύσκολα μπορεί να υπάρξει μια αξιόπιστη αποτρεπτική πρόταση εναντίον του.

Επιπροσθέτως, η διακριτικότητα των κυβερνοεπιχειρήσεων, σε συνδυασμό με την ηπιότητά τους, επιτρέπει ακόμη και τη «φιλική» επίλυση διαφορών, μεταξύ χωρών που έχουν καλές, εν γένει σχέσεις μεταξύ τους, ή έστω όχι εχθρικές.

Oι επιχειρήσεις κυβερνοπολέμου δεν θα είναι κατ΄ανάγκην αυτόνομες. Υπάρχει και η συνδυαστική τους λειτουργία με άλλες μορφές πολέμου. Μεταξύ των άλλων, ο κυβερνοπόλεμος αποτελεί στρατηγική ασύμμετρη απειλή για τα υπό ανάπτυξη μοντέλα δικτυοκεντρικού πολέμου που βασίζονται σε κεντρικά συστήματα C5ISR και την ύπαρξη αδιάλειπτων (seamless) δικτύων ροής πληροφοριών, τα οποία αποσκοπούν στην κατανίκηση της «ομίχλης» του πολέμου και τη δημιουργία ενός διάφανου χώρου μάχης όπου όλα θα είναι κατανοητά και ελεγχόμενα. Ο κυβερνοπόλεμος απειλεί εκ θεμελίων τη λειτουργία ενός υπερδικτύου C5ISR και κατά συνέπεια και μια ολόκληρη φιλοσοφία περί μάχεσθαι, η οποία βασίζεται στην πληροφοριακή κυριαρχία και στη δικτυοκεντρική λειτουργία. Ο κυβερνοπόλεμος, λοιπόν, ο οποίος είναι απαλλαγμένος από τους περιορισμούς του χώρου και του χρόνου και αποτελεί στην ουσία ένα είδος τηλεμεταφοράς ισχύος σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου, επιτρέπει σε μια χώρα να διασπάσει  τον εγκλωβισμό και να ασκήσει προβολή ισχύος σε παγκόσμια κλίμακα.

Όσον αφορά τον κυβερνοχώρο, οι μικροσκοπικής κλίμακας επιθέσεις επιδιώκεται να θεωρηθούν ασήμαντα συμβάντα και να μην αξιολογηθούν καν από τα συμβατικά συστήματα κυβερνοασφάλειας, επιτρέποντας έτσι στον επιτιθέμενο να εισέλθει (infiltrate) σε πολλά συστήματα τοποθετώντας κακόβουλο (malicious) λογισμικό, κατά κάποιον τρόπο σε δόσεις, χωρίς να γίνει αντιληπτός πριν είναι πολύ αργά.

Οι κυβερνοεπιθέσεις δεν έχουν ως στόχο μόνο την καταστροφή, την αδρανοποίηση και τον αποσυντονισμό αλλά και τη συλλογή πληροφοριών

Είναι ένας «θερμός πόλεμος» κατά τον Αμερικανό αναλυτή, δεδομένου ότι διαρκώς υποκλέπτονται πολύτιμες πληροφορίες στρατηγικής τεχνολογίας

Επίσης, το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ προσπαθεί να προσδιορίσει τι ακριβώς συνιστά «πράξη πολέμου» (‘actofwar’) στον κυβερνοχώρο και πώς αυτή ορίζεται. Επίσης, αναζητεί τρόπους ώστε να προσδιορίσει τυποποιημένες αντιδράσεις μετά από κυβερνοεπιθέσεις, που θα έχουν και αποτρεπτικό χαρακτήρα.

Κατά συνέπεια, η απειλή του κυβερνοπολέμου αναμένεται να ενισχύσει εμμέσως πλην αποφασιστικώς νέες αντιλήψεις περί πολέμου που βασίζονται στις θεωρίες του χάους και της πολυπλοκότητας (ChaoPlexity), όπως είναι τα μοντέλα σμήνωσης (swarming), τα οποία δίνουν έμφαση στη συνεχή προσαρμογή στα δεδομένα της μάχης και στην αυτόνομη λειτουργία των μονάδων ενός δικτύου αντί στην «καθυπόταξή» τους σε μια κεντρική δομή, η οποία αν υποστεί πλήγμα στην πληροφορική – επικοινωνιακή της συνοχή θα οδηγηθεί σε παράλυση.

Η έννοια του κυβερνοπολέμου δύσκολα μπορεί να οριστεί και να περιοριστεί. Είναι μια ανοιχτή – δυναμική έννοια και στο πλαίσιο αυτό οι ορισμοί για τα όπλα, τις τακτικές και τις μεθοδολογίες κυβερνοπολέμου είναι επίσης νοηματικώς ανοικτοί.

Έτσι λοιπόν, στον ευρύτερο ορισμό περί κυβερνοπολέμου, ή έστω σε μια συγγενική και συμπληρωτική με τον κυβερνοπόλεμο μορφή πολέμου, θα μπορούσαμε να εντάξουμε και τα όπλα εκπομπής ενέργειας όπως είναι τα συστήματα ηλεκτρομαγνητικού παλμού ή μικροκυμάτων υψηλής ενέργειας, τα οποία αποσκοπούν στην καταστροφή της ηλεκτρονικής υποδομής του αντιπάλου, μιας και το αποτέλεσμα είναι το ίδιο με αυτό των «συμβατικών» κυβερνοεπιθέσεων.

Θα πρέπει δε να θυμηθούμε ότι στο πλαίσιο της αλληλένδετης γεωπολιτικής λειτουργίας, ο πόλεμος βρίσκεται σε αλληλεπιδραστική σχέση με τις υπόλοιπες λειτουργίες του διεθνούς συστήματος, το οποίο σήμερα χαρακτηρίζεται από ασάφεια. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν ένα μη σχηματοποιημένο ακόμη διεθνές σύστημα, το οποίο κινείται από μια μονοπολική λειτουργία σε μια πολύ-πολική, με την τελευταία να μην έχει ακόμη σχηματοποιηθεί. Η ασάφεια του υπό δημιουργία νέου παγκόσμιου συστήματος έγκειται όχι μόνον στο ποιοι θα είναι οι επόμενοι πόλοι ισχύος αλλά και ποιες θα είναι οι σχέσεις μεταξύ τους.

Κατά συνέπεια, ο κυβερνοπόλεμος χάρη στα χαρακτηριστικά της «διακριτικότητας» και της «ηπιότητάς» του, μπορεί να αποτελέσει ένα ιδανικό εργαλείο προβολής ισχύος σε ένα παρόμοιο άμορφο και ταραχώδες σύστημα που απαιτεί προσεκτικές κινήσεις.

 

Βιβλιογραφία

1)     Βιβλίο, Ο πόλεμος στον 21ο αιώνα, συγγραφέας Δρ Κωσταντίνος Γρίβας αναπληρωτής καθηγητής του Ελληνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου και διδάσκων στη Σχολή Ευέλπιδων, έκδοση Επικοινωνίες ΑΕ.  

2)     Εργασία στο ΕΛΙΑΜΕΠ με θέμα Κυβερνοπόλεμος, Ασφάλεια & Στρατηγική. Δίκαιο και Ηθική. Εφαρμογές. Η Περίπτωση της Τουρκίας 2019, συντάκτης ο ερευνητής και διδάσκων στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Νικόλαος Παούνης.

 


Spread the love